Museum Boijmans Van Beuningen_Pure Rubens_foto Aad Hoogendoorn

pure rubens

Een jarenlange samenwerking tussen twee conservatoren, Friso Lammertse van Museum Boijmans van Beuningen Rotterdam en Alejandro Vergara van het Museo Nacional del Prado Madrid, resulteerde in deze tentoonstelling uit eigen collecties van deze speciale werken van Rubens. Daarnaast zijn er werken in bruikleen uit andere vooraanstaande internationale musea. Tot 5 augustus was deze tentoonstelling (Rubens Pintor de Bocetos) te zien in Madrid en nu tot 13 januari 2019 in Rotterdam: Pure Rubens

Peter Paul Rubens, Kruisafneming (1611-1614), olie op paneel, 420 x 320 cm - Antwerpen, Onze-Lieve-Vrouwekathedraal

'Bijzonder aan de schetsen is dat deze eigenlijk nog mooier zijn dan veel van zijn grote schilderijen, in de schetsen vind je de eigen hand van Rubens, niet die van zijn assistenten, alle ideeën die hij had, zijn hierin terug te vinden. De emoties spatten er vanaf.’ Aldus Friso Lammertse.

Meesterschap

De Bodonzaal van het Museum Boijmans Van Beuningen heeft een ruimte van 1500 vierkante meter om de selectie werken te tonen. Olieverfschetsen, aangevuld met tekeningen, enkele monumentale schilderijen, een wandtapijt, een sculptuur, laten de diversiteit en het (groot) meesterschap van Peter Paul Rubens (1577-1640) zien. Het Prado Museum in Madrid heeft maar liefst 91 werken van Rubens in bezit en de selectie daaruit die hier wordt getoond, is eigenlijk een unicum. Het Museum Boijmans Van Beuningen heeft de meeste olieverfschetsen in bezit.

Mooier en wilder

De olieverfschetsen op paneel die Rubens als voorbereiding op zijn werken maakte, zijn klein vergeleken met de werken waarvoor ze dienden. Wanneer de schetsen direct geconfronteerd zouden worden met de grote schilderijen die op basis van de schetsen zijn gemaakt, wordt de aandacht toch naar de grote werken getrokken.

Peter Paul Rubens, Leeuwenjacht (ca. 1621), olie op paneel, 73,6 x 105,4 cm - London, The National Gallery
Peter Paul Rubens, Achilles opgevoed door de centaur Chiron (ca.1635) olie op paneel, 44,7 x 38,4 cm - Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen

Het doel is echter, juist de olieverfschetsen de meeste aandacht te geven. Door het inzetten van ruimtelijke middelen als perspectief en oriëntatie, is getracht deze rangorde om te draaien. In de Bodonzaal van het museum is voor een ontwerp gekozen waarin de kunst spreekt. Het ontwerp van architect Ard de Vries is opgebouwd uit drie ruimtelijke objecten die de zaal opdelen en er schaal in aanbrengen. Zo is geprobeerd de rol die de olieverfschets binnen het oeuvre van Rubens speelt, naar voren te brengen. Daarnaast verwijst dit ontwerp naar de ideeën die Rubens zélf over architectuur had. Effect of niet, het is in ieder geval erg interessant deze schetsen te bekijken en enkele ervan zijn inderdaad mooier, wilder, meer impressionistisch.

Verhalen

Lammertse stelt: ‘Rubens was een geboren verhalenverteller. Niet het lage, het lelijke of het individuele in de mens, maar juist het mooie, het hogere, het goddelijke werd door Rubens verbeeld. Als geen ander laat Rubens ons voelen dat we deel zijn van een groter geheel. De schilderijen zijn meeslepend, alsof we even worden opgetild uit onze miserabele wereld.’ Nogal dramatisch, je kan het ermee eens zijn of niet bij het bekijken en beschouwen. De Amsterdamse dichteres en glas-graveerster Anna Roemersdochter Visscher (1584-1651), een tijdgenoot van de meester schreef aan Rubens over haar bewondering voor zijn verhalende schilderstijl en over zijn “kleur” wit in een poëtisch gestelde brief (klein fragment ):

Peter Paul Rubens, De drie gratiën (ca. 1630) olie op paneel, 46,5 x 34,5 cm - Florence, Palazzo Pitti, Galleria Palentina
Peter Paul Rubens, Drie nimfen met de hoorn des overvloeds (ca. 1625-1628), olie op paneel, 30,9 x 24,3 cm - Londen, Dulwich Picture Gallery

'Aan de vermaarde meester Petrus Paulus Rubens terwijl ik naar zijn werk schilderde
anno 1621
(…) 'T stout verzoeken van een maagd,
Bid ik mij te willen schrijven
Waar toch gij uw wit laat wrijven
Dat zo geel niet en besterft
Noch de tijd zo niet bederft.
Hierdoor zult gij mij verbinden (…)’
(Bron: De brieven van Rubens, vertaald en door Leen Huet, ISBN 908542-013x)
Waarschijnlijk gebruikte Rubens loodwit, dat niet vergeelt, maar gezien het “wrijven” zou het ook krijtwit kunnen zijn. Of een geheim mengsel van de meester...

Bacchus

In deze tentoonstelling is minder bijbel en barok te zien, iets waar Rubens vaak mee wordt geassocieerd en waar hij dan ook meester in was. Enkele altaarstukken, uitbeelding van een martelares, van een wonder. In deze tentoonstelling vormen mythische figuren de meerderheid, zoals Achilles, Bacchus. “De triomftocht van Bacchus” (1636-38) dat hier wordt getoond, is een van mijn favorieten. Geen sappige “Rubensvrouw” maar een vlezige “Rubensman”. Gesigneerd Cornelis de Vos (1585-1651), Vlaamse kunstenaar die samenwerkte met Rubens. De levendigheid van Rubens' ontwerpschets voor dit grote doek kon door de Vos niet voldoende worden overgebracht, vandaar waarschijnlijk de signatuur van De Vos.

Peter Paul Rubens, De triompftocht van Bacchus (ca. 1636), olie op paneel, 26 x 41 cm - Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen