ACTIE ↔ REACTIE

De Kunsthal Rotterdam is trots dat zij in 2018 - in nauwe samenwerking met de Réunion des musées nationaux Grand Palais Parijs - ruim 100 jaar na het ontstaan van deze kunststroming, met Actie↔Reactie een prestigieuze overzichtstentoonstelling in Nederland kan laten zien over de kinetische kunst van toen, in het licht van de performatieve kunsten van nu.

Žilvinas Kempinas Beyond the Fans, 2013 Ventilatoren, magneetband Diverse afmetingen Collectie kunstenaar Foto Yusuke Nishimura

'Deze tentoonstelling bevat zeer veel visuele prikkels en is mogelijk niet voor iedereen geschikt'. Deze mededeling staat aangegeven voor de bezoeker die gaat beginnen aan het expositieparcours. Het zijn twaalf thema's, die verschillende aspecten van waarneming en ervaring behandelen, waaronder licht, beweging, ritme, structuur, vibratie, immaterialiteit, draaiing en zelfs hitte… Dat maakt nieuwsgierig. Eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik hier en daar wel die prikkels heb ervaren (soms lichte draaierigheid), maar dat het de beleving juist sterker maakte. Het is zoals Victor Vasarely (1906-1997), in 1955 stelde: 'De kijker is een onderdeel van het kunstwerk, want zonder kijker kan het niet worden ervaren.'
Een paar 'ervaringen' uitgelicht:

Mechanisch Ballet
Van Heinz Mack (1931) is het 'Mechanisches Ballett' uit 1963, dat alleen als model bestaat en nu in de Kunsthal voor het eerst wordt uitgevoerd (met referenties aan Fernand Léger en Oskar Schlemmer). Onderdeel van het werk is een licht- en geluidshow met muziek van de componist György Ligeti. Het is werkelijk een spectaculair schouwspel en dat al gelijk aan het begin van de expositie.

Mechanisches Ballett, 1966-2015
Environment Documenta 4

Kubussen
Sommige kinetische kunstobjecten zijn een ruimte op zichzelf waarin je kan staan, zoals in de spiegelkubus van Christian Megert (1936), 'Environment', die voor het eerst werd gepresenteerd op documenta 4 Kassel, in 1968. Het is duizelend, met helder licht in het oneindige naar boven turen alsook in de diepte kijken, maar houd er rekening mee bij het naar beneden kijken, dat een kort rokje wel precair is... Een totaal andere kubus betreed je met maximaal twee personen in het pikkedonker, het is de installatie van Gianni Colombo (1933-1993) 'Spazio Elastico', een wonderlijke ervaring.

Mobiles
Van Alexander Calder (1898-1976) hangt een grote mobile 'Untitled' uit 1963, vrij hoog in de expositieruimte en daar wat flauwtjes beweegt. Ik heb geprobeerd er meer beweging in te krijgen door flink omhoog te blazen, dat jammer genoeg geen effect had, te weinig power van mijn kant of een beetje stroef geworden werk in de loop der jaren, óf het is gewoon niet de bedoeling geweest van Calder om het object uitbundig te laten draaien.

Spazio Elastico
Pénétrable de Lyon

Zinsbegoocheling
Van kunstenaar François Morellet (1926-2016) zijn enkele werken te zien. Een ervan bleef mij werkelijk intrigeren, het werk van deze kunstenaar uit 1958 getiteld '4 double trames, traits minces 0°-22°5-45°-67°5'. Probeer een figuurtje dat ontstaat tijdens de waarneming van het werk maar eens vast te houden, dat lukt niet, het verdwijnt of komt ergens anders terug. Het heeft me echt een poosje bezig gehouden.

Verse pasta
Ongecompliceerd en leuk om doorheen te lopen is de installatie van Jésus Rafael Soto (1923-2005), getiteld 'Pénétrable de Lyon'. Je wordt als het ware opgenomen in het kunstwerk (en voor mensen met engtevrees, het einde is zichtbaar).

Geschiedenis van de kinetische kunst
Kunst wordt pas kunst als de kijker haar waarneemt of ervaart. Vanaf 1955, als in Parijs de tentoonstelling 'Le Mouvement' in galerie Denise René plaatsvindt, komen veel ontwikkelingen samen. De draaiende rotorreliëfs van Marcel Duchamp, de mobiles van Alexander Calder en het werk van Jean Tinguely markeren het begin van de bewegingskunst.

Blaues Segel
Untitled

Ook voorlopers van de beweging zijn in de tentoonstelling te zien onder wie Giacomo Balla, Hans Richter en László Moholy-Nagy, die als eersten probeerden om een abstract en dynamisch begrip van de werkelijkheid tot uitdrukking te brengen door middel van schilderkunst, beeldhouwkunst en film.

Nederland en de kinetische kunst
In 1961 werd voor het eerst de grote internationale tentoonstelling 'Bewogen beweging' gepresenteerd in het Stedelijk Museum Amsterdam door Willem Sandberg en Pontus Hultén. Deze Nederlandse primeur was een logisch vervolg op Le Mouvement en kreeg navolging onder meer op de documenta's in Kassel (1964 en 1968) en in dezelfde periodes op de biënnales van Venetië.

Warmte