beyond Klimt

Het BOZAR (Paleis voor Schone Kunsten) plaatst Oostenrijk in de kijker in verband met het voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie dat Oostenrijk dit jaar heeft. BOZAR doet dit met een multidisciplinaire benadering van de Oostenrijkse kunsten. Blikvanger is evenwel de expositie: ''Beyond Klimt'', tevens een bijdrage aan het Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed 2018.

Maximilian Oppenheimer, Klingler-Quartet, 1917, Oil and tempera on canvas, 70 x 80 cm (oval), © Belvedere, Vienna

De expositie, samengesteld door Alexander Klee was eerder te zien in Wenen, in het Belvedère Museum. Bij mijn rondgang van pakweg anderhalf uur door de vijftien thema's, kwam ik uit bij het gastenboek, dat open lag bij een bezoekersvraag: 'Mais, où est Klimt?', ('Maar, waar is Klimt?'). Deze bezoeker had duidelijk andere verwachtingen, omdat er maar enkele werken zijn te zien van deze iconische kunstenaar. De expo 'Beyond Klimt' is geen oeuvre- of thematentoonstelling over Gustav Klimt (1862-1918 ), maar een selectie van ongeveer tweehonderd werken van tachtig kunstenaars, die ná de dood van Klimt op de voorgrond traden. Het overspant een tijdsbestek van ongeveer 25 jaar, uit de periode van de Eerste Wereldoorlog tot aan 1938.

Donau Monarchie

De eerste wereldoorlog bracht een breuk teweeg in de Europese (kunst)geschiedenis. In 1918 viel het Oostenrijks/Hongaarse Rijk – de Donaumonarchie –  definitief uit elkaar in kleinere naties.

Oskar Kokoschka, Der Prager Hafen, 1936, Oil on canvas, 91 x 117 cm, © Belvedere, Vienna
Robert Angerhofer (1895-1987), Dead Soldier in Barbed Wire, C. 1920, Oil on canvas, 107 x 147 cm

1918 is ook het sterfjaar van de kunstenaars Gustav Klimt, Egon Schiele, Kolomon Moser en Otto Wagner, boegbeelden van de 'Wiener Secession' en zij vertegenwoordigden met hun typerende stijlen de hoogtijdagen van de Belle Epoque in Wenen. Hun dood werd beschouwd als het einde van een tijdperk, maar wat kwam er na hen, hoe hebben zij de volgende generatie kunstenaars beïnvloed en welke kunststromingen kwamen er in die regio tot bloei? 

Inleiding

In de eerste zaal is het werk van Klimt te zien, dat het campagnebeeld is van deze expositie. Een portret geschilderd tussen 1917 en 1918 van de dan 35-jarige Johanna Staude. Het doek is onvoltooid (kijk bv. naar de mond ) en mogelijk het laatste portret dat Klimt schilderde. De kleding die Johanna draagt in dit portret is gemaakt van stof met een dessin, dat is ontworpen in de Wiener Werkstätte (1903-1932), de kunstenaarsvereniging die volgde op de Wiener Secession.

 Gustav Klimt, Johanna Staude, 1917-1918, Oil on canvas (unfinished), 70 x 50 cm, © Belvedere, Vienna
 Egon Schiele (1890-1918), Squatting Men (Double Self-Portrait), 1918, Oil on canvas, 100 x 171 cm, © Private Collection, Courtesy Richard Nagy Ltd., London

Van Jugendstil naar expressionisme

In de oorlogsjaren taant de ster van Klimt en jonge expressionisten komen op de voorgrond, zoals Egon Schiele en Oskar Kokoschka. Klimt ondersteunt evenwel de carrières van beide kunstenaars, maar zelf trekt hij zich meer en meer terug uit het publieke leven. De oorlog komt niet voor in zijn werken. Een mogelijk laatste werk van Schiele is hier te zien 'gehurkte mannen', een dubbel zelfportret, begonnen in zijn sterfjaar 1918, maar voltooid door een andere hand.

Oorlog en ontnuchtering

Het oorlogsfront in die contreien - De slag om de Karpaten - 1914/15 kan vergeleken worden met wat zich afspeelde bij De slag om Verdun in 1916. Er werd propagandistisch werk besteld onder meer door het Oostenrijks/Hongaarse ministerie van Oorlog, dat daar een 'Kunstgruppe' voor aan het werk zette. Maar, veel kunstenaars brachten de ellende en het verdriet, de trauma's en de dood in beeld, aan het front en op het thuisfront. De gruwelijkheden van een krankzinnige oorlog. Evengoed is het enorme bronzen beeld van Anton Hanak (1875-1934) 'Der letzte Mensch', dat hij in 1917 creëerde, imposant.

 Anton Hanak, Der letzte Mensch (Ecce Homo), 1917–1924, Bronze, ca.: 230 × 240 × 100 cm, 200 kg, © Belvedere, Vienna
 László Moholy-Nagy (1895-1946), Electric Stage Lightning, 1922-1930, Collage on tracing paper, 65,2 x 49,9cm, © Theaterwissenschaftliche Sammlung, Universität zu Köln

Bauhaus – de aantrekkingskracht van het moderne

László Moholy-Nagy (1895-1946) vertrok na de oorlog naar Berlijn en raakte vertrouwd met abstracte kunst van de Russische avant-garde. De ideeën pastte hij toe in zijn composities 'geschilderde architectuur', zoals  'Compositie A17' uit 1927. Hij wordt een van de toonaangevende figuren van de Bauhaus-beweging.

Klimt's Magic Garden

Enigszins los van de tentoonstelling staat de virtual reality installatie van kunstenaar Frederick Baker (1965). Baker geeft hiermee een knipoog of flirt naar Klimt's werk uit 1910/11, een fries van drie mozaïeken, gemaakt voor de woon/eetkamer van het Brusselse Stoclet Paleis (werelderfgoed). Een aanrader, ± 5 minuten, al sta je virtueel vaak op het randje van de afgrond...